ACID trong Database Transaction - vì sao tiền trong ngân hàng không tự nhiên biến mất
Transaction là gì, bốn tính chất Atomicity, Consistency, Isolation, Durability hoạt động ra sao, Undo Log, Isolation Level, Write-Ahead Logging và cái giá phải trả về hiệu năng.
#database #transaction #sql #backend
Một kịch bản mà kỹ sư dữ liệu nào cũng sợ
Bạn chuyển 10 triệu đồng cho một người bạn. Màn hình hiện thông báo giao dịch thất bại. Nhưng khi mở lại số dư, tiền đã bị trừ khỏi tài khoản của bạn, trong khi người nhận thì không nhận được đồng nào. 10 triệu đó đang ở đâu?
Trên thực tế, tình huống này gần như không xảy ra. Mỗi ngày có hàng tỷ giao dịch được thực hiện trên toàn thế giới, và tiền của khách hàng không tự nhiên bốc hơi. Thứ đứng sau sự đảm bảo đó không phải là một đội ngũ kiểm tra thủ công, mà là bốn tính chất mà mọi hệ quản trị cơ sở dữ liệu quan hệ đều cam kết: ACID - Atomicity, Consistency, Isolation, Durability.
Transaction là gì?
Một Transaction (giao dịch) là một chuỗi các thao tác được nhóm lại thành một đơn vị công việc logic duy nhất. Với nghiệp vụ chuyển tiền, nó bao gồm ít nhất hai câu lệnh SQL:
- Trừ tiền khỏi tài khoản người gửi.
- Cộng tiền vào tài khoản người nhận.
Vấn đề nằm ở khoảng thời gian giữa hai câu lệnh này. Nếu máy chủ mất điện, tiến trình database bị kill, hoặc kết nối mạng đứt ngay sau khi trừ tiền nhưng trước khi cộng tiền, thì tiền sẽ biến mất khỏi hệ thống. Vì vậy hai thao tác này phải được thực thi theo nguyên tắc hoặc cả hai cùng thành công, hoặc không có thao tác nào xảy ra.
Database cung cấp ba câu lệnh để quản lý transaction:
- BEGIN: bắt đầu một transaction.
- COMMIT: áp dụng vĩnh viễn toàn bộ thay đổi.
- ROLLBACK: hủy bỏ toàn bộ thay đổi khi có lỗi.
Mọi thứ nằm giữa BEGIN và COMMIT tạo thành một khối nguyên tử, được áp dụng trọn vẹn hoặc bị loại bỏ trọn vẹn:
BEGIN;
UPDATE accounts SET balance = balance - 10000000 WHERE id = 'A';
UPDATE accounts SET balance = balance + 10000000 WHERE id = 'B';
COMMIT;Nếu bất kỳ câu lệnh nào trong khối này thất bại, ROLLBACK sẽ đưa dữ liệu trở về đúng trạng thái trước khi BEGIN được gọi.
Atomicity - tất cả hoặc không gì cả
Thuật ngữ Atomicity mượn từ khái niệm nguyên tử, đơn vị không thể chia nhỏ. Trong database, nó có nghĩa là một transaction không bao giờ được thực thi một nửa.
Để làm được điều này, database duy trì một cuốn sổ ghi chép riêng gọi là Undo Log (hay Rollback Log). Trước khi sửa bất kỳ dòng dữ liệu nào, database ghi lại giá trị cũ vào log này. Nếu transaction gặp sự cố trước khi commit, hệ thống chỉ cần đọc ngược Undo Log và khôi phục dữ liệu về trạng thái ban đầu.
Quay lại ví dụ chuyển tiền: nếu máy chủ mất điện ngay sau khi trừ 10 triệu của người gửi, thì khi khởi động lại, database phát hiện transaction chưa được commit và tự động rollback. Số dư của người gửi trở về nguyên vẹn. Không có đồng tiền nào bị "treo lơ lửng" giữa hai tài khoản.
Consistency - dữ liệu luôn tuân thủ mọi quy tắc
Đây là tính chất bị hiểu nhầm nhiều nhất. Consistency không đảm bảo dữ liệu của bạn đúng về mặt nghiệp vụ - nếu bạn viết sai logic và trừ nhầm tài khoản, database vẫn sẽ vui vẻ thực hiện. Thứ Consistency đảm bảo là: trạng thái database trước và sau transaction đều thỏa mãn toàn bộ các ràng buộc đã được định nghĩa.
Những ràng buộc đó bao gồm:
- Số dư tài khoản không được âm.
- Không được chuyển tiền tới một tài khoản không tồn tại.
- Khóa chính không được trùng lặp.
Database thực thi các quy tắc này thông qua Constraint:
ALTER TABLE accounts
ADD CONSTRAINT balance_non_negative CHECK (balance >= 0);
ALTER TABLE transfers
ADD CONSTRAINT fk_receiver FOREIGN KEY (receiver_id) REFERENCES accounts (id);Khi một thao tác vi phạm ràng buộc, database từ chối ngay lập tức và toàn bộ transaction bị rollback. Điều quan trọng cần nhớ: Consistency chỉ mạnh bằng đúng những ràng buộc bạn khai báo. Nếu bạn không định nghĩa CHECK (balance >= 0), database sẽ không có cách nào biết rằng số dư âm là sai.
Isolation - khi nhiều transaction chạy cùng lúc
Isolation đảm bảo các transaction chạy đồng thời không can thiệp lẫn nhau, mỗi transaction thực thi như thể nó là transaction duy nhất trong hệ thống.
Hãy xét một tình huống rất đời thường. Tài khoản chung của hai vợ chồng còn đúng 1 triệu. Cả hai cùng rút 1 triệu tại hai cây ATM khác nhau, cách nhau vài mili giây:
- Transaction của người chồng đọc số dư: 1 triệu. Đủ tiền.
- Transaction của người vợ cũng đọc số dư: 1 triệu. Cũng đủ tiền.
- Cả hai cùng ghi số dư mới là 0.
- Kết quả: ngân hàng chi ra 2 triệu nhưng sổ sách chỉ ghi nhận trừ 1 triệu.
Đây là lỗi kinh điển mang tên Lost Update. Database chống lại nó bằng cơ chế khóa. Câu lệnh SELECT ... FOR UPDATE sẽ khóa dòng dữ liệu lại, buộc transaction thứ hai phải chờ cho tới khi transaction thứ nhất commit xong rồi mới được đọc:
BEGIN;
SELECT balance FROM accounts WHERE id = 'A' FOR UPDATE;
UPDATE accounts SET balance = balance - 1000000 WHERE id = 'A';
COMMIT;Khi transaction thứ hai được chạy tiếp, nó đọc được số dư đã cập nhật là 0 và sẽ bị CHECK (balance >= 0) chặn lại.
Các mức Isolation Level
Isolation không phải là công tắc bật/tắt mà là một dải các mức độ, đánh đổi giữa an toàn và tốc độ. Từ lỏng nhất tới chặt nhất:
- Read Uncommitted: cho phép đọc cả dữ liệu chưa commit của transaction khác, gọi là Dirty Read. Nhanh nhất và nguy hiểm nhất.
- Read Committed: chỉ đọc dữ liệu đã commit. Đây là mặc định của PostgreSQL và Oracle.
- Repeatable Read: trong cùng một transaction, đọc lại một dòng nhiều lần luôn cho cùng kết quả. Đây là mặc định của MySQL InnoDB.
- Serializable: các transaction được đảm bảo cho ra kết quả giống như khi chúng chạy tuần tự từng cái một. An toàn nhất và chậm nhất.
Mức isolation càng cao thì dữ liệu càng an toàn, nhưng transaction phải chờ khóa nhiều hơn, thông lượng của hệ thống giảm xuống. Việc chọn mức phù hợp là một quyết định thiết kế, không phải là chuyện cứ để mặc định là xong.
Durability - đã commit là vĩnh viễn
Khi database trả về thông báo commit thành công, thay đổi đó phải tồn tại kể cả khi máy chủ mất điện ngay giây tiếp theo. Đây là cam kết của Durability.
Cơ chế chính đứng sau nó là Write-Ahead Logging (WAL). Nguyên tắc rất đơn giản: trước khi sửa dữ liệu thật, database ghi mô tả của thay đổi vào một file log trên đĩa. Việc ghi log này nhanh vì nó là ghi tuần tự, khác với việc ghi dữ liệu thật vốn phải nhảy tới nhiều vị trí ngẫu nhiên trên đĩa. Chỉ khi log đã nằm an toàn trên đĩa, database mới xác nhận commit với ứng dụng.
Nếu máy chủ crash, quá trình khởi động lại sẽ đọc WAL và replay những thay đổi đã commit nhưng chưa kịp ghi xuống file dữ liệu. Không có gì bị mất.
Ngoài WAL, các hệ thống tài chính còn nhân bản dữ liệu (Replication) sang nhiều máy chủ, thường là ở nhiều trung tâm dữ liệu tại các vị trí địa lý khác nhau. Cháy một data center vẫn không làm mất giao dịch đã commit.
Cái giá phải trả và khi nào có thể bỏ qua ACID
ACID không miễn phí. Mỗi tính chất đều lấy đi một phần hiệu năng:
- Undo Log và WAL khiến mỗi lần ghi thực chất phải ghi hai lần.
- Khóa của Isolation buộc các transaction phải xếp hàng chờ nhau.
- Replication đồng bộ thêm độ trễ mạng vào mỗi lần commit.
Không phải hệ thống nào cũng cần trả cái giá này. Bộ đếm lượt like hiển thị realtime trên Facebook là ví dụ điển hình: nếu con số hiển thị sai lệch vài đơn vị trong vài giây rồi tự đúng lại, không ai thiệt hại gì. Những hệ thống như vậy chọn Eventual Consistency - chấp nhận dữ liệu tạm thời không nhất quán để đổi lấy tốc độ và khả năng mở rộng.
Nhưng với ngân hàng, một khoảnh khắc không nhất quán có thể đồng nghĩa với việc chi sai tiền thật. Đó là rủi ro không thể chấp nhận.
Từ đây rút ra một điều đáng lưu ý khi đánh giá công nghệ: khi một database quảng cáo rằng nó "nhanh hơn SQL nhiều lần", câu hỏi đầu tiên nên đặt ra là nó đã đánh đổi phần nào trong bốn đảm bảo của ACID để có được tốc độ đó.
Kết luận
Bốn tính chất ACID hoạt động âm thầm phía sau mỗi giao dịch tài chính. Chúng không được quảng cáo trên giao diện ứng dụng ngân hàng, nhưng vận hành hàng tỷ lần mỗi ngày để đảm bảo tiền luôn được ghi nhận đúng.
Ba điều nên mang theo khi làm việc với database:
- Luôn bọc các câu lệnh SQL có liên quan tới nhau trong cùng một transaction. Quên
BEGINlà nguồn gốc của rất nhiều bug dữ liệu khó tái hiện. - Khai báo đầy đủ constraint. Database chỉ bảo vệ được những quy tắc mà bạn nói cho nó biết.
- Chọn isolation level theo đúng nghiệp vụ, và hiểu rõ mình đang đánh đổi cái gì để lấy cái gì.